Böyle bir çağda, Günün Geceye Borcu (What the Day Owes the Night) gibi ağır bir filmi konuşmak, bir anomali gibi duruyor. 2012 yapımı bu film, neredeyse üç saate yayılan süresiyle, izleyiciden sabır ve teslimiyet talep eden, eski usul bir epiktir.
Ancak onu 2025‘te bile bu kadar unutulmaz kılan tam da budur.
O, Netflix’te çerezlik bir içerik değil; o, edebi bir eserdir. Günün Geceye Borcu, sadece bir aşk hikayesi değildir. O, bir ülkenin (Cezayir) en sancılı dönemine, sömürgeciliğin görkemli ve acımasız yüzüne ve tek bir yanlış kararın bir ömre mal olan pişmanlığına adanmış bir ağıttır.
Vora olarak, bu görsel başyapıtın katmanlarını, yönetmenini, oyuncularını ve o trajik hikayesini mercek altına alıyoruz.
1. Bölüm: Edebi Kökler (Kaynak Eser ve Yazar)
Bu filmin ruhunu anlamak için, onun bir romandan uyarlandığını bilmek şarttır. Filmin senaryosu, Yasmina Khadra‘nın aynı adlı romanına dayanır.
Ancak Yasmina Khadra, bir kadın yazar değildir. Bu, Mohammed Moulessehoul adında, Cezayir ordusunda yıllarca subay olarak görev yapmış bir adamın müstear (takma) adıdır. Moulessehoul, Cezayir‘deki iç savaş ve sansür döneminde (1990’lar) gerçekleri yazabilmek için, eşinin adını (Yasmina Khadra) kullanarak kimliğini gizlemiştir.
Yani, Günün Geceye Borcu‘nun temelini atan kişi, kimlik çatışmasını, vatan kavramını ve savaşın ne demek olduğunu ilk elden bilen biridir. O, bu hikayeyi gözlemlememiş, yaşamıştır. Bu yaşanmışlık, filmin her karesine sinen o otantik ve hüzünlü tonun anahtarıdır.
2. Bölüm: Yönetmenin Kişisel Dokunuşu (Alexandre Arcady)
Filmin yönetmeni ve senaristlerinden biri olan Alexandre Arcady, bu projeyi tesadüfen seçmemiştir. Arcady, kendisi de Cezayir‘in başkenti Cezayir‘de (Algiers) doğmuş bir pied-noirdır.
Pied-Noir (Kara Ayak), Cezayir‘de doğmuş, orada Arap kültürüyle iç içe büyümüş ancak Fransız kökenli Avrupalılara verilen addır. Cezayir Bağımsızlık Savaşı (1954-1962) patlak verdiğinde, bu insanlar iki vatan arasında kalmış; Araplar tarafından sömürgeci (Fransız), Fransızlar tarafından ise tam olarak Fransız değil (Cezayirli) olarak görülmüşlerdir.
Bu yüzden Arcady, Yasmina Khadra‘nın hikayesini dışarıdan bir gözle değil, içeriden birinin nostaljisiyle filme alır. O, Cezayir‘in o kayıp altın çağını, o savaş öncesi cennetini, kendi çocukluğunu filme almıştır.
Filmin eleştirmenlerce görsel olarak fazla güzel veya sömürgeciliği romantize ediyor bulunmasının nedeni de budur. Arcady, 1930’ların Oran (Oran) şehrini, güneşin ve refahın hiç bitmediği, kusursuz bir Riviera kenti olarak resmeder. Çünkü kahramanımızın (ve kendisinin) çocukluk hafızası budur.
3. Bölüm: Hikaye – “Younes” ve “Jonas” Arasında Bir Ömür
Filmin hikayesi, bu kimlik çatışmasının tam ortasında başlar.
1930’lar Cezayir‘i. Küçük Younes, fakir bir Arap çiftçinin oğludur. Ailesinin tarlası bir yangında kül olunca, babası onurunu bir kenara bırakır ve Younes‘i, Oran şehrinde yaşayan, zengin bir eczacı olan amcasına (aktör: Vincent Pérez) ve onun Fransız eşine (Anne Parillaud) evlatlık olarak verir.
Bu, Younes‘in öldüğü ve Jonas‘ın doğduğu andır.
Jonas, amcası tarafından bir Fransız genci olarak yetiştirilir. Arapça konuşması istenmez. En iyi okullara gider. Pied-noir elitlerinin arasında, Oran‘ın zengin Rio Salado bölgesinde, üç Fransız arkadaşıyla (Jean-Christophe, Fabrice ve Simon) birlikte büyür. Bu dört silahşor, bölgenin prensleri gibidir.
Her şey, Jonas‘ın Émilie (Nora Arnezeder) ile tanışmasıyla değişir. Émilie, o kayıp cennetin, o güneşli Oran‘ın sembolüdür; canlı, özgür ve ulaşılmaz derecede güzeldir. Jonas, ona imkansız bir aşkla bağlanır.
Ancak Günün Geceye Borcu, bir Romeo ve Juliet hikayesi değildir. Jonas ile Émilie arasındaki engel sınıf veya aile değildir. Engel, tarihin kendisidir.
Jonas, hayatının kilit anında, babasına ve Arap köklerine verdiği gizli bir söz (veya utanç) yüzünden, Émilie’nin aşkını reddeder. Bu anlamsız ve gururlu ret, hem kendi hayatını hem de Émilie’nin hayatını sonsuza dek mahvedecek olan ilk adımdır.
Tüm bu kişisel trajedi yaşanırken, gece borcunu istemeye gelir: Cezayir Bağımsızlık Savaşı patlak verir.
O güneşli cennet, o kardeşlik illüzyonu, FLN‘in (Cezayir Ulusal Kurtuluş Cephesi) bombaları ve Fransız ordusunun işkenceleri ile cehenneme döner. Jonas‘ın o dört silahşor arkadaş grubu, tarihin zıt taraflarına düşer.
Jonas ise, iki tarafa da ait değildir. Fransız dostları için o hâlâ şüpheli bir Arap‘tır; Arap devrimciler için ise o, sömürgeciyle iş birliği yapmış bir haindir. Jonas, vatansız kalmıştır.
4. Bölüm: Oyuncular ve O Trajik Kimya
Filmin bu kadar derine işlemesinin nedeni, yönetmen Arcady‘nin başroller için yıldız değil, doğru yüzleri seçmesidir.
Fu’ad Aït Aattou (Jonas/Younes): Günün Geceye Borcu, Aattou‘nun (Fransız-Faslı model/aktör) ilk büyük filmidir. O’nun klasik ve melankolik yüzü, bu rol için mükemmeldir. Aattou, Jonas‘ın o içsel fırtınasını, o konuşamayan pişmanlığını sadece bakışlarıyla verir. O, Avrupalı görünecek kadar rafine, ama Arap olduğunu hissettirecek kadar karanlık bir yüze sahiptir.
Nora Arnezeder (Émilie): Filmin ışığıdır. O dönem yükselen Fransız yıldızlardan biri olan Arnezeder, Émilie‘nin o özgür ruhunu, kırılganlığını ve Jonas‘ın anlamsız reddedişi karşısındaki ağır çöküşünü ustalıkla canlandırır.
İkilinin kimyası elektrikli değildir; trajiktir. Onlarınki kavuşamama üzerine kurulu bir aşktır.
Vora’nın Son Sözü: Neden İzlemeliyiz?
Günün Geceye Borcu filmi bize, hızlı hikayelerin veremediği bir şeyi verir: Pişmanlığın ağırlığı.
Bu film, bize tarihin asla bir arka plan dekoru olmadığını, tam tersine, kişisel hayatlarımızın ana senaristi olduğunu hatırlatır. O, köklerinden kaçan bir adamın, kimliksiz kalarak nasıl mutsuzluğa mahkum olduğunu anlatır.
Filmin adı, Günün Geceye Borcudur. Gün (Le Jour), Jonas‘ın yaşadığı o parlak, sahte Fransız cennetidir. Gece (La Nuit), Younes‘in ait olduğu o gerçek Arap kimliği, o kaçınılmaz tarih ve savaştır.
Ve o parlak gün, o karanlık geceye bir borç biriktirmiştir. Bu borç, kanla, gözyaşıyla ve kayıp bir aşkla ödenmek zorundadır.
Eğer hızlı bir aksiyon değil, yavaş yavaş içinize işleyen, bittiğinde boğazınızda bir düğüm bırakan, İngiliz Hasta (The English Patient) veya Kefaret (Atonement) gibi büyük ve edebi aşk hikayelerini özlediyseniz, bu film tam size göredir.